در مرز وبوم ادب

زیبایی کلمه در شعر حافظ
نویسنده : فرهاد حبیبی - ساعت ٥:۱۳ ‎ب.ظ روز چهارشنبه ٧ بهمن ،۱۳۸۸

نوشته های ادبی >> رقص کلمه در شعر حافظ body{ background-color:#627683; margin-top:12px; padding-left:112px; padding-right:112px; font-family:tahoma; font-size:11px; color:#737373; font-style:normal; font-weight:normal; } a{ color:#737373; text-decoration:none; } a:hover{ color:#ff3300; } img{ border:none; } #main{ width:777px; margin:auto; } .top{ width:100%; } .topleft{ background-repeat:no-repeat; background-image:url('http://www.persianblog.ir/templates/public/pb1/images/topleft.gif'); width:13px; } .topcenter{ background-repeat:repeat-x; background-image:url('http://www.persianblog.ir/templates/public/pb1/images/top.gif'); height:13px; line-height:0px; } .topright{ background-repeat:no-repeat; background-image:url('http://www.persianblog.ir/templates/public/pb1/images/topright.gif'); width:13px; } .header-left{ background-repeat:repeat-y; background-image:url('http://www.persianblog.ir/templates/public/pb1/images/left.gif'); height:13px; width:13px; } .header{ background-image:url('http://www.persianblog.ir/templates/public/pb1/images/header.gif'); background-repeat:no-repeat; height:170px; background-color:#a4c7e4; } .header-right{ background-repeat:repeat-y; background-image:url('http://www.persianblog.ir/templates/public/pb1/images/right.gif'); height:13px; width:13px; } .effect-left{ float:left; height:170px; width:18px; background-image:url('http://www.persianblog.ir/templates/public/pb1/images/header-left.gif'); } .effect-mid{ float:left; height:170px; width:718px; background-image:url('http://www.persianblog.ir/templates/public/pb1/images/header-mid.gif'); background-repeat:repeat-x; } .effect-right{ float:right; height:170px; width:15px; background-image:url('http://www.persianblog.ir/templates/public/pb1/images/header-right.gif'); } .botleft{ background-repeat:no-repeat; background-image:url('http://www.persianblog.ir/templates/public/pb1/images/botleft.gif'); width:13px; } .botcenter{ background-repeat:repeat-x; background-image:url('http://www.persianblog.ir/templates/public/pb1/images/bot.gif'); height:13px; line-height:0px; } .botright{ background-repeat:no-repeat; background-image:url('http://www.persianblog.ir/templates/public/pb1/images/botright.gif'); width:13px; } #sidebar{ float:left; width:234px; line-height:150%; background-color:#ffffff; font-family:tahoma; font-size:11px; font-weight:normal; font-style:normal; color:#666666; } .sidetopleft{ background-repeat:no-repeat; background-image:url('http://www.persianblog.ir/templates/public/pb1/images/side-topleft.gif'); width:13px; height:35px; } .sidebartitle{ background-repeat:repeat-x; background-image:url('http://www.persianblog.ir/templates/public/pb1/images/side-top.gif'); height:35px; text-align:center; font-family:tahoma; font-size:11px; font-style:normal; font-weight:normal; color:#666666; } .sidetopright{ background-repeat:no-repeat; background-image:url('http://www.persianblog.ir/templates/public/pb1/images/side-topright.gif'); width:13px; } .side-left{ background-repeat:repeat-y; background-image:url('http://www.persianblog.ir/templates/public/pb1/images/side-left.gif'); width:5px; } .side-right{ background-repeat:repeat-y; background-image:url('http://www.persianblog.ir/templates/public/pb1/images/side-right.gif'); width:5px; } .side-botleft{ background-image:url('http://www.persianblog.ir/templates/public/pb1/images/side-botleft.gif'); width:14px; height:14px; } .side-bot{ background-repeat:repeat-x; background-image:url('http://www.persianblog.ir/templates/public/pb1/images/side-bot.gif'); height:13px; line-height:0px; } .side-botright{ background-image:url('http://www.persianblog.ir/templates/public/pb1/images/side-botright.gif'); width:14px; height:14px; } .posttopleft{ background-repeat:no-repeat; background-image:url('http://www.persianblog.ir/templates/public/pb1/images/post-topleft.gif'); width:13px; height:35px; } .posttopcenter{ background-repeat:repeat-x; background-image:url('http://www.persianblog.ir/templates/public/pb1/images/post-top.gif'); height:35px; text-align:right; direction:rtl; } .posttopright{ background-repeat:no-repeat; background-image:url('http://www.persianblog.ir/templates/public/pb1/images/post-topright.gif'); width:13px; } .post-left{ background-repeat:repeat-y; background-image:url('http://www.persianblog.ir/templates/public/pb1/images/post-left.gif'); width:5px; } .post-right{ background-repeat:repeat-y; background-image:url('http://www.persianblog.ir/templates/public/pb1/images/post-right.gif'); width:3px; } .post-botleft{ background-image:url('http://www.persianblog.ir/templates/public/pb1/images/post-botleft.gif'); width:14px; height:30px; } .post-bot{ background-repeat:repeat-x; background-image:url('http://www.persianblog.ir/templates/public/pb1/images/post-bot.gif'); height:13px; font-size:11px; } .post-botright{ background-image:url('http://www.persianblog.ir/templates/public/pb1/images/post-botright.gif'); width:13px; height:30px; } .datecell{ background-repeat:repeat-x; background-image:url('http://www.persianblog.ir/templates/public/pb1/images/date.gif'); height:15px; text-align:right; direction:rtl; font-family:'tahoma'; font-size:9px; color:#a1b3c1; } .tagdiv a{ font-family:tahoma; font-size:9px; color:#e56e59; text-decoration:none; } .tagdiv{ margin-left:10px; margin-right:10px; margin-top:15px; margin-bottom:5px; font-size:9px; } a.more{ color:#ff5400; text-decoration:none; } #sidebar a{ background-position:97% 52%; text-align:right; display:block; border-bottom:1px solid #e5e5e5; padding-left:10px; padding-right:20px; padding-top:4px; padding-bottom:6px; background-repeat:no-repeat; background-image:url('http://www.persianblog.ir/templates/public/pb1/images/bullet.gif'); background-color:#f1f5f9; } #sidebar a:hover{ background-position:97% 52%; color:#666666; background-repeat:no-repeat; background-image:url('http://www.persianblog.ir/templates/public/pb1/images/bullet.gif'); background-color:#e6f0f8; } .blogtitle{ font-family:'times new roman'; font-weight:bold; font-style:normal; font-size:24pt; color:#355a83; text-decoration:none; } .blogtitle a:hover{ color:#398593; } .blogdesc{ text-align:center; font-family:'tahoma'; font-style:normal; font-size:11px; font-weight:normal; color:#000; } .posttitle{ font-family:'times new roman'; font-weight:bold; font-size:14pt; font-style:normal; color:#3b4f5b; } .posttitle a:hover{ font-family:'times new roman'; font-weight:bold; font-size:14pt; font-style:normal; color:#ff8040; } #post{ float:right; display:block; width:505px; padding:0px 4px 2px 4px; font-family:tahoma; font-size:12px; font-style:normal; font-weight:normal; color:#737373; } #logo a{ padding:0px; border:none; } #rss a{ padding:0px; background-image:url('none'); border:medium none; } v\:*{ behavior:url(#default#VML); } o\:*{ behavior:url(#default#VML); } .shape{ behavior:url(#default#VML); }

   
 

شعر حاصل شور درون شاعرست که با کمک و با نیروی کلمات به رقص در می آیدو شکل می گیرد. بدیهی است که هر قدر تناسب بین هیجان و انتخاب کلمه دقیق تر صورت گرفته باشد شعر لطیف تر و با طراوت تر می نماید. شعر معدود شاعرانی که صفت جاودانگی یافته و در فراز و نشیب های تاریخ باقی مانده و پیوسته بر دل مردمان نشسته از چنین خصوصیتی بر خوردار بوده است.

 حافظ که سرآمد رندان شاعرست راز بقای شعر را بهتر از هر کسی می شناسد. فغان و غوغایی که اندرون اورا خسته می دارد و یا آتش جاودانه ای که در دل اوست به صورت جریانی ملایم در قالب کلمات می ریزد وبازتاب ندای درونش در فضای شعر متجلی می شود. کلمات در شعر او جوشیدن می گیرد و به رقص در می آیدو موسیقی دلنشین شعر او روح آدمی را نشاط می بخشد. حافظ زیبا شناسی است که برای جلوه دادن به شعر ظریف ترین کلمات را بر می گزیند. از این سبب با ناهید عرش لاف برابری می زند و قدسیان را می بیند که در عرش خروشی بر پا داشته اند و شعر حافظ را از بر می کنند.

 


 غزلسرایی ناهید صرفه ای نبرد           در آن مقام که حافظ برآورد آواز

 ------

 

 

 

صبحدم از عرش می آمد خروشی عقل گفت

                                                قدسیان گویی که شعر حافظ از بر می کنند

«کلمه» کوچکترین اجزای گفتار در شعر نقش اساسی دارد و سزاوار است که به شعر از دیدگاه بکار رفتن کلمات نگریسته شود. زیرا آنچه شعر را از نثر جدا می سازد علاوه بر وزن و قافیه کلمات مخصوص شعری می باشد.زیبایی و نیروی کلمه در ساختمان شعر تاثیری سحر آمیز دارد. کلمه تنها وسیله و ابزار ابلاغ معنی نیست بلکه تاثیر آن در خواننده و شنونده انکار نا پذیر است. ابیاتی از حافظ و خواجوی کرمانی آورده می شود که کرچه بر یک وزن و با یک قافیه و حتی با یک مضمون سروده شده اما از لحاظ انتخاب کلمه بسیار متفاوتست.حافظ می فرماید:

یاد باد آنکه سر کوی توام منزل بود           دیده را روشنی از خاک درت حاصل بود

 خواجو نیز سروده:

 یاد باد آنکه به روی تو نظر بود مرا            رخ و زلفت عوض شام و سحر بود مرا

 

 

تصویری که حافظ با انتخاب کلمات «منزل داشتن بر سر کوی یار» و «روشن بودن دیده شاعر از خاک در او » از معشوقی برتر ودور از دسترس حکایت دارد . تفاوت این سخن با سخن خواجو که یارش را بازاری و همگانی تصویر می کند بسیار متفاوت می نماید.همین طور این اختلاف را در دو بیت زیر که قافیه و ردیفی همسان دارد و هر دو غزل با کلماتی یکسان آغاز می شود .

 خرم آن روز کزین منزل ویران بروم                راحت جان طلبم وز پی جانان بروم

 خواجو همین مضمون را چنین سروده است:

 خرم آن روز که از خطه کرمان بروم                 دل و جان داده زدست از پی جانان بروم

 حافظ رفتن از پی جانان را «راحت جان طلبیدن » وخواجو «دل و جان از دست دادن» می داند.

 کمال خجندی سروده است:

 تو زما وصف آن جمال مپرس           لب او بین و از زلال مپرس

 حافظ چنین سروده:

 درد عشقی کشیده ام که مپرس           زهر هجری چشیده ام که مپرس

 «لب زلال » در بیان معنی در شعر خجندی از ارزش معنوی عشق می کاهد . در حالیکه « درد عشق و زهر هجر» در غزل حافظ شور و تلخی عشق را عیان می دارد.

 با ذکر این نمونه ها در می یابیم که طراوت بیان حافظ در چیست. یقین راز «لطف سخن و قبول خاطری» که مورد نظر حافظ بوده و آن را «خداداد» می دانسته در انتخاب کلمه نهفته است. میل فراوان حافظ به انتخاب کلمات عذب در شعرش جوش می زند و لذتی که او پس از یافتن دلکش ترین کلمه احساس کرده بی شک به خواننده و شنونده منتقل می شود. این است که هنگام شنیدن شعر خواجه شیراز در سکوتی ملکوتی وخماری روحنواز فرو می رویم .در حالیکه در اندرون غم گرفته ما شوری و غوغایی بر پا گشته است.

 کلمات در شعر او از غرور شاعرانه سر شارست.بقدری در جایگاه شعر نشسته که گویی مخلوق دست طبیعت و نه ساخته و پرداخته دست انسان.از این رو این کلمات با طراوت چون جرقه هایی روشن و سوزنده بر جانها می نشیند و ما را به تب و تاب فضای شعرش می کشاند. همین شراره ها بود که «گوته» شاعر آلمانی را همراه خود از دنیای دور از روشنی غرب به عالم ملکوتی شرق رهبری کرد. او در قطعه ای بنام «تقلید» این گونه سرود« حافظا دلم می خواهد چون تو قافیه پردازم و غزل خویش را به ریزه کاریهای گفته تو بیارایم.نخست به معنی اندیشم و آنگاه بدان لباس الفاظ زیبا بپوشانم.»

 اگر حافظ در جهان ادب فارسی از نام و نشانی ویژه برخورداراست نه تنها از جهت بکار بردن مضامین عارفانه و زاهدانه و فیلسوفانه و یا موضوعات اجتماعی بوده بلکه آنچه شعر حافظ را مقبول ومطلوب جهانی ساخته توجه به برگزیدن کلماتی خوش و پر تاثیر بوده است. حافظ از کلمات با زآفرینی می کند و شعر را از ابتذال رهایی می بخشد . بدین ترتیب که با ترکیب دو یا چند کلمه و افزودن حرفی بر لفظی و انتخاب افعال گوناگون و ترکیب افعال با یکدیگر و یا افزودن متمم هایی به جمله ابیات غزل را تر و تازه نگاه می دارد و شعرش را پر جلوه می کند. کلمات مرکب چه از نوع مرکب اضافی و وصفی وچه کلمات معطوف شعر او را از طراوت پر بار می دارد. کلمات «چشم جاودانه عابد فریب » را می پسندد که « کاروان سحر » به دنبالش روانه شود

 آن چشم جاودانه عابد فریب بین           کش کاروان سحر ز دنباله می رود

 «دجال فعلی و ملحد شکلی » را برای صوفی ریایی انتخاب می کند تا با ظهور « مهدی دین پناه » او را بسوزاند و نابودش سازد

 کجاست صوفی دجال فعل ملحد شکل       بگو بسوز که مهدی دین پناه رسید

 کلمات وصفی دلپذیری چون « شراب تلخ» و « دردی کشان یکرنگ» و«عشق نا تمام » و « نازکی طبع لطیف»و صدها صفت خوش نوای دیگر در شعر او با گرمی در کنار یکدیگر نشسته اند.

 شراب تلخ می خواهم که مرد افکن بود زورش

                                    که تا یکدم بیاسایم ز دنیا و شر و شورش

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

--------

غلام همت دردی کشان یکرنگیم             نه آن گروه که ازرق لباس و دل سیهند

 --------

 

ز عشق نا تمام ما جمال یار مستغنی است

                                به آب و رنگ و خال و خط چه حاجت روی زیبا را

--------

من چه گویم که تورا نازکی طبع لطیف         تا به حدی است که آهسته دعا نتوان کرد

 --------

 

طرب سرای محبت کنون شود معمور             که طاق ابروی یار منش مهندس شد

 --------

 

کلماتی از نوع « جناب پیر مغان » و« جناب دوست » و « حضرت کریم» و« ارباب حاجت» و غیره.

 حافظ جناب پیر مغان مامن وفاست درس                حدیث عشق برو خوان و زو شنو

 --------

 

 

دارم امید عاطفتی از جناب دوست               کردم جنایتی و امیدم به عفو اوست

 --------

 

ارباب حاجتم و زبان سوال نیست               در حضرت کریم تمنا چه حاجت است

 تتابع اضافات نزد علمای بلاغت نا پسند بشمار می آید و مصلحت نیست که در شعر بکار گرفته شود. اما همین تتابع اضافات از برکت توان شاعری حافظ غزل او را با شکوه ساخته و پیوستگی کلمات آهنگی خوش به شعر داده و هم معنی را چون زنجیری پیوسته به ذهن خواننده منتقل نموده است. مانند« نرگس مست نوازش کن مردم دارش» که کلمات با آهنگی خاص و بوسیله «کسره» به هم اضافه شده اند .

 نرگس مست نوازش کن مردم دارش      خون عاشق به قدح گر بخورد نوشش باد

 ابیاتی دیگر با تتابع اضافات:

 به « صفای دل رندان صبوحی زدگان »        بس در بسته به مفتاح دعا بگشایند

 --------

 

 

 

 

 

« رواق منظر چشم من آشیانه تو» ست            کرم نما و فرود آ که خانه خانه توست

 دهها غزل که با کلمه « دوش» آغاز می شود روح آدمی را می نوازد و خاطرات عجیب و ملکوتی شبهای عارفانه حافظ را بیاد می آورد .

 دوش می آمد و رخساره بر افروخته بود              تا کجا باز دل غمزده ای سوخته بود

 --------

 

 

 

دوش می گفت به مژگان درازت بکشم              یا رب از خاطرش اندیشه بیداد ببر

 --------

 

دوش وقت سحر از غصه نجاتم دادند               واندرآن ظلمت شب آب حیاتم دادند

 کلمه «دوش» گاهی در کنار « نیم شب» قرار می گیرد که نغمه ای خوش ایجاد می کند.

 نرگسش عربده جوی و لبش افسوس کنان      نیم شب دوش ببالین من آمد بنشست

 کلمه خوش نوای « آلوده » چه به شکل صفت و یا قید در قافیه نشسته و لطفی خاص به شعر بخشیده است.

 دوش رفتم به در میکده خواب آلوده            خرقه تر دامن و سجاده شراب آلوده

 آمد افسوس کنان مغبچه باده فروش               گفت بیدار شو ای رهرو خواب آلوده

 بکار بردن کلماتی مانند « خنده زنان – رقص کنان – مهر بر لب زده » شعر حافظ را نرم و روان ساخته:

 دلا ز نور هدایت گر آگهی یابی             چو شمع خنده زنان ترک سر توانی کرد

 --------

 

 

 

 

 

 

 

 

شکر ایزد که میان من و او صلح افتاد              صوفیان رقص کنان ساغر شکرانه زدند

 --------

 

من که از آتش دل چون خم می در جوشم       مهر بر لب زده خون می خورم و خاموش

 استعمال نشانه خطاب « ای » در آغاز ابیات زیر شعر را وسعت و عظمت بخشیده است وگاهی به نشانه عتاب مبدل می شود.

 ای پادشاه حسن خدا را بسوختیم            آخر سوال کن که گدا را چه حاجت است

 ای مدعی برو که مرا با تو کار نیست         احباب حاضرند به اعدا چه حاجت است

 توجه کنید به حرف شرط « اگر» که چگونه جوش درون شاعر را آشکار می سازد و انتقال آن را به عواطف خواننده تضمین می کند.

 اگر شراب خوری جرعه ای فشان بر خاک        از آن گناه که نفعی رسد به غیر چه باک

 --------

 

 

 

 

 

 

اگر غم لشکر انگیزد که خون عاشقان ریزد  

                                                من و ساقی بهم سازیم و بنیادش بر اندازیم

الفاظ امری مانند «بیا- بیار» گاهی از حالت امری خارج شده و حالت ندا به خود می گیرد.

بیا بیا که تو حور بهشت را رضوان         در این جهان ز برای دل رهی آورد

 --------

 

بیار باده که رنگین کنیم جامه زرق         که مست جام غروریم و نام هشیاریست

 حافظ برای بیان مفاهیم و تصویر های تازه ذهن خود به افعالی نیازمند است که بطور عادی در اختیارش نیست. ناگزیر با توجه به خاصیت زبان فارسی از بهم پیوستن چندین کلمه افعالی با معانی نو بوجود می آورد . هرچند این کلمات سر سخت باشند . ترکیباتی نظیر « ملول شدن از نفس فرشتگان » و « به مبارک آمدن غم» و «حلقه بگوش در میخانه عشق شدن »

 من که ملول گشتمی از نفس فرشتگان         قال و مقال عالمی می کشم از برای تو

 --------

 

 

 

تا شدم حلقه بگوش در میخانه عشق          هر دم آید غمی از نو به مبارکبادم

 لسان الغیب که در کار شاعری « شاهباز سدره نشین» است گاهی از جایگاه ملکوتی خویش به «کنج محنت آباد » زمین فرود می آید و در میان مردم عادی جای می گیرد. هم از گرفتاریهای آنها سخن می راند و هم برخی الفاظ رایج بین عامی ترین افراد را به استخدام شعر در می آورد. هنر او در این است که تعدادی کلمه دشنام آمیز را با استادی تمام در بافت شعر قرار داده بطوری که برای معانی مورد نظر هیچ کلمه ای روان تر و رساتر از این کلمات نمی توان جست. با توجه به مقام حافظ دشوار می توان باور کرد که کلماتی از قبیل « خاک بر سر- غلط کردن-ناکس» در شعر حافظ جایی داشته باشد.

 ساقیا برخیز و در ده جام را           خاک بر سر کن غم ایام را

 --------

 

 

 

چه آسان می نمود اول غم دریا ببوی سود

                                      غلط کردم که این طوفان به صد گوهر نمی ارزد

--------

آشنایان ره عشق گرم خون بخورند            ناکسم گر به شکایت سوی بیگانه روم

 بکار بردن کلماتی مانند« به کوری رقیب» و « عربده کشی» و «یک جو» همه دلیل بر قدرت بیان حافظ و شایستگی او در خوشه چینی از کلمات عامیانه می باشد.

 گردی از رهگذر دوست به کوری رقیب         بهر آسایش این دیده خونبار بیار

 --------

 

 

 

از بهر خدا زلف مپیرای که ما را شب نیست           که صد عربده با باد صبا نیست

 --------

 

چو حافظ در قناعت کوش وز دنیای دون بگذر

                                             که یک جو منت دونان دو صد من زر نمی ارزد


 
 
 
 
 
 
   


comment نظرات ()