در مرز وبوم ادب

علم بیان از دیدگاه عبدالقادر جرجانی
نویسنده : فرهاد حبیبی - ساعت ٧:٢٤ ‎ب.ظ روز جمعه ۱۸ دی ،۱۳۸۸
 
 

عنوان کتابی در علم بیان، به زبان عربی از "عبدالقاهر جرجانی"، نحوی برجسته، علمِ علوم بلاغی و ادیب عربی زبان ایرانی تبار،در (سده پنجم ق). جرجانی این اثر را بعد از "دلائل العجاز"، که در معانی و بلاغت قرآن است، تألیف کرده و انگیزه اش نقد "فساد ملکه انشاء در بین معاصران و انصراف کاتبان و منشیان از معانی به الفاظ" بوده است. بحث عمده ی جرجانی در کتاب اسرارالبلاغه درباره ی چگونگی ارتباط "لفظ" و "معنی" است. وی برخلاف گروهی از متقدمان، که در کلام برتری را گاهی به لفظ و زمانی به معنی می دادند،نه لفظ و نه معنی ،هیچ یک را به تنهایی وجه مسلط نمی داند و معتقد است که بلاغت کلام را ارتباط مناسب بین لفظ و معنی، در نهایت، تبعیت لفظ از معنی می آفریند.

    مباحث اصلی اسرارالبلاغه شامل جناس، تشبیه، استعاره، تمثیل، مجاز و سرقات ادبی است؛ مؤلف از دیگر موضوع های ادبی ،کلامی، منطقی و روان شناختی نیز برای توضیح مباحث اصلی بهره گرفته است. این کتاب در فصل بندی از ساختار دقیقی تبعیت نمی کند. عناوین به طور مجزا و نیز گاهی با "فصل" و "گفتار" مشخص شده اند،بدون آنکه وجه تمایزی با هم داشته باشند. مباحث به شیوه سقراطی و به صورت سؤال و جواب مطرح شده است. مؤلف، پس از طرح سؤالی در موضوعی خاص، آراء مختلف را آورده و در پایان نظر خود را، که در واقع پاسخ سؤالِ طرح شده است، بیان می کند.

   هر مبحث مستند به اقوال و اشعار بزرگان و شاعران بنامِ عربی است. کتاب با مقدمه ای کوتاه درباره ی سخن آغاز می شود و نویسنده بحث را با جناس و تقسیم بندی آن به اجناس مطلوب و نامطلوب ادامه می دهد. بهترین نمونه های جناس در این کتاب از گفته های پیامبر (ص)، جاحظ و شاعران بنام عرب است.

از مباحث عمده ی اسرارالبلاغه، استعاره، درجات آن و تفاوت های آن با تشبیه و تمثیل است. در این کتاب، به طور عمده به سودمند و ناسودمند تقسیم می شود. به گفته ابودیب "طبقه بندی استعاره جرجانی "،برخی از منتقدان معاصر معتقدند که جرجانی در طبقه بندی استعاره متاثر از ارسطو ست، اما ابودیب خود، با بررسی طبقه بندی جرجانی و نشان دادن ویژگی های بنیادی آن، از سویی اهمیت این طبقه بندی را در کل نظریه ی صناعات شعری او باز می نماید، از سوی دیگر با سنجش طبقه بندی جرجانی و مشابهت های آن با طبقه بندی هایی که در قرن (بیستم م) به دست منتقدان اروپایی صورت گرفته نتیجه می گیرد که طبقه بندی ارسطو، در واقع، براساس تنها یکی از انوای استعاره، یعنی نوعی که مبنی بر رابطه ی تمثیل است و به مثابه ی نوعی از انواع مجاز بر نسب نوع – جنس – نوع است صورت گرفته، در حالی که طبقه بندی استعاره جرجانی بر مختصه غالب استوار است. در این نوع طبقه بندی رابطه تشابه بیش از هر رابطه دیگر در استعاره اهمیت دارد.

مؤلف در مبحث تشبیه به تفضیل از مشخصه های حسی و عقلی، متعدد و مرکب، تخییلی و تعلیلی سخن گفته است. جرجانی، در این کتاب، به صور خیال در شعر به طور عمیق پرداخته و درباره ی طبیعت و نقشِ مجاز و تقسیم بندی های آن به اشکال مختلف توضیح داده است. وی در مجاز به طور عمده به دو نوع تقسیم بندی عقلی و لغوی قائل است.

سرقات ادبی از دیگر موضوع های اسرار البلاغه است؛ حاصل نظر مؤلف این است که دو نویسنده یا شاعر باید یا به اجمال در غرض متفق باشند یا در وجه دلالت بر آن غرض اتفاق داشته باشند.

اسرار البلاغه نخستین کتاب مدون در علم بیان است که شاهکارهایی چون "مطول تفتازانی" را در پرتو تأثیر خود قرار داده و تفتازانی خود به اقتباس از این اثر تصریح کرده است. "سکاکی" نیز در اثر خود، مفتاح العلوم، متأثر از این کتاب بوده است. از سوی دیگر، به گفته ابودیب، زبان شناسان بنام، از جمله فردینان دو سوسور ( 1857 – 1913 م )، از نظریه ی جرجانی در مورد ارتباط لفظ با معنی بهره برده اند. اسرارالبلاغه در سال (1954 م) به کوشش "ریتر" و در سال (1398 ق.) به کوشش "سید محمد رشید رضا" در "بیروت" به چاپ رسید؛ جلیل تجلیل در سال (1361 ش) این کتاب را به فارسی برگرداند.

 
 
   
   

comment نظرات ()
شروع به کار وبلاگ
نویسنده : فرهاد حبیبی - ساعت ٩:٢٠ ‎ق.ظ روز چهارشنبه ٢ دی ،۱۳۸۸

از امروز این وبلاگ کار خودش را آغاز می کند و در آن مطالبی و مقالاتی درمورد ادبیات به نمایش در خواهد آمد. به امید اینکه مورد توجه شما بازدید کننده عزیز قرار گیرد


comment نظرات ()
به پرشین بلاگ خوش آمدید
نویسنده : پرشین بلاگ - ساعت ٩:۱٩ ‎ق.ظ روز چهارشنبه ٢ دی ،۱۳۸۸
بنام خدا

كاربر گرامي

با سلام و احترام

پيوستن شما را به خانواده بزرگ وبلاگنويسان فارسي خوش آمد ميگوييم.
شما ميتوانيد براي آشنايي بيشتر با خدمات سايت به آدرس هاي زير مراجعه كنيد:

http://help.persianblog.ir براي راهنمايي و آموزش
http://news.persianblog.ir اخبار سايت براي اطلاع از
http://fans.persianblog.ir براي همكاري داوطلبانه در وبلاگستان
http://persianblog.ir/ourteam.aspx اسامي و لينك وبلاگ هاي تيم مديران سايت

در صورت بروز هر گونه مشكل در استفاده از خدمات سايت ميتوانيد با پست الكترونيكي :
support[at]persianblog.ir

و در صورت مشاهده تخلف با آدرس الكترونيكي
abuse[at]persianblog.ir
تماس حاصل فرماييد.

همچنين پيشنهاد ميكنيم با عضويت در جامعه مجازي ماي پرديس از خدمات اين سايت ارزشمند استفاده كنيد:
http://mypardis.com


با تشكر

مدير گروه سايتهاي پرشين بلاگ
مهدي بوترابي

http://ariagostar.com
comment نظرات ()